Türkiye, Karadeniz’de ticari gemilere yönelik İHA saldırılarının hızla tırmanması üzerine ticari gemi trafiğine kısıtlama getirdi. Türk bayraklı MV Gulluk ve Samsun rotasındaki Nadezhda gibi sivil gemilerin vurulmasının ardından Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, özellikle Novorossiysk ve Ukrayna yönlü gemilerin Çanakkale Boğazı geçiş izinlerini askıya alarak incelemeye aldı. Küresel petrol rafineri kapasitesinin %9'unun devre dışı kaldığı ve buğday fiyatlarının son iki yılın zirvesine çıktığı bu dönemde, Türkiye'nin kararı piyasalarda yeni bir şok etkisi yarattı.
Karadeniz havzasında Rusya ve Ukrayna arasında tırmanan çatışmalar, doğrudan sivil deniz taşımacılığını ve küresel tedarik zincirini hedef almaya başladı.
Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, Rusya’nın en kritik petrol ve tahıl ihraç kapısı olan Novorossiysk Limanı’na ve Ukrayna limanlarına giden çok sayıda gemiye şu an için transit geçiş izni verilmediğini ve Çanakkale Boğazı’ndan geçiş başvurularının daha detaylı bir inceleme sürecine alındığını bildirdi.
Vurulan Gemiler ve Ağır Bilanço: MV Gulluk ve Nadezhda
Türkiye'nin bu radikal güvenlik adımını atmasının arkasında, son günlerde Türk armatörlerine ve ticari gemilere yönelik gerçekleşen doğrudan İHA saldırıları yatıyor:
-
MV Gulluk Saldırısı: Cuma günü Türk bayraklı MV Gulluk gemisi, Novorossiysk limanı açıklarında bir İHA tarafından hedef alındı. İHA geminin yaşam mahalline isabet ederken, şans eseri mürettebattan yaralanan veya hayatını kaybeden olmadı.
-
Samsun Rotasındaki Ro-Ro Gemisinde Yaralılar: 3 Ağustos'ta Novorossiysk'ten Samsun'a doğru seyreden Nadezhda isimli Ro-Ro kargo gemisi, limandan 20 mil açıkta İHA saldırısına uğradı. Saldırıda gemi mürettebatından 3 kişi ağır yaralandı. Aynı gün Yasar ve Nadezhda gemileri limandan ayrıldıktan hemen sonra yeniden hedef alındı.
Dışişleri Bakanlığı: "Gıda Güvenliği Tehlikede"
Yaşanan sıcak gelişmelerin ardından Türk Dışişleri Bakanlığı resmi bir açıklama yayımlayarak uyarıların dikkate alınmamasından duyulan derin endişeyi dile getirdi. Açıklamada, "Karadeniz'de tırmanan çatışmaların sivil seyrüseferleri etkilemesinden büyük endişe duyuyoruz. Önleyici tedbirler alınmadığı takdirde, gıda güvenliği de dahil olmak üzere çok boyutlu olumsuz yansımaları olacaktır" ifadelerine yer verildi.
Çifte Kriz: Hürmüz Boğazı ve Vurulan Petrol Rafinerileri
Karadeniz'deki bu kilitlenme, küresel ekonomiyi tek bir noktadan değil, çok yönlü bir kıskaca alıyor:
-
Tahıl Fiyatlarında 2 Yılın Zirvesi: Dünyanın en büyük buğday ihracatçısı Rusya ve Avrupa'nın tahıl ambarı Ukrayna arasındaki karşılıklı liman ve gemi saldırıları, tam da hasat sezonunda deniz taşımacılığını felç etti. Bu durum, Temmuz ayında küresel buğday fiyatlarını son iki yılın en yüksek seviyesine çıkardı.
-
Rafineriler Alev Alev: Cumartesi gecesi Ukrayna İHA'ları, Rusya'nın Krasnodar bölgesindeki yıllık 6 milyon ton kapasiteli Ilsky petrol rafinerisini ve Samara bölgesindeki yıllık 8,5 milyon ton kapasiteli Syzran rafinerisini vurarak devasa yangınlara yol açtı.
-
Kapasitenin %9'u Devre Dışı: Yılın başında Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla fırlayan gıda ve enerji fiyatları, bu son rafineri saldırılarıyla yeni bir rekor kırdı. Reuters analizlerine göre, ABD-İran savaşı ile Rusya-Ukrayna savaşının bileşkesi, küresel petrol rafinaj kapasitesinin yaklaşık %9'unu tamamen devre dışı bıraktı.
Borsa İstanbul (BİST) Şirketleri Nasıl Etkilenir?
Çanakkale Boğazı geçişlerinin incelemeye alınması, Karadeniz hattındaki gemi trafiğinin durma noktasına gelmesi ve gıda/rafineri krizinin derinleşmesi, BİST'te işlem gören şirketler üzerinde doğrudan etki yaratacaktır:
1. Un, Tarım ve Gıda Hisseleri (Arz Şoku Fiyatlaması) Karadeniz'den tahıl sevkiyatının aksaması küresel buğday fiyatlarını fırlatacağı için iç pazarda stok tutan yerli un ve tarım devleri stok değerlemesi açısından öne çıkabilir:
-
ULUUN (Ulusoy Un): Tahıl koridorundaki tıkanıklık ve hammadde fiyatlarındaki artış, şirketin ihracat ve stok marjlarında doğrudan dalgalanma yaratacaktır.
-
SOKE (Söke Değirmencilik): Küresel buğday fiyatlarındaki yükseliş iç pazar un fiyatlama dinamiklerini etkileyecektir.
-
YAYLA (Yayla Agro Gıda): Gıda arz güvenliği riskleri, şirketin bakliyat ve gıda tedarik zinciri operasyonlarında stratejik önemini artırır.
2. Enerji ve Rafineri (Küresel Kapasite Kaybı)
-
TUPRS (Tüpraş): Dünyada rafineri kapasitesinin %9'unun devre dışı kalması ve Rus rafinerilerinin vurulması, küresel dizel ve benzin marjlarını (crack spread) rekor seviyelere taşıyabilir. Bu durum Tüpraş'ın rafineri kârlılığını pozitif etkileyebilecekken, Karadeniz ham petrol taşıma hatlarındaki gecikmeler operasyonel maliyet oluşturabilir.
3. Liman ve Denizcilik (Transit Kısıtlaması Etkisi)
-
TLMAN (Trabzon Liman): Boğaz geçişlerinin ve Novorossiysk trafiğinin durması, Karadeniz limanlarındaki yük elleçleme hacimlerini düşürebilir.
-
GSDHO (GSD Holding): Kuru yük filosuna sahip şirket için Karadeniz rotasındaki riskler ve yükselen savaş sigortası primleri operasyonel zorluklar yaratacaktır.
